მდებარეობა. შესწავლის ისტორია

იხილეთ ESRI ArcGIS აეროფოტო

მთა ნაზარლები მდებარეობს აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ძეგლის კოორდინატებია (UTM 38N WGS84 სისტემით): X 603603.783731741, Y 4577184.51861028

აღნიშნული ნამოსახლარი თავისი სტრუქტურით ბუნებრივი ბორცვია, რომელიც, მოსახლეობას ერთ დროს გამაგრებულ პუნქტად უქცევია დატერასების მეშვეობით.

არსებული არქეოლოგიური ძეგლი და სხვა მსგავსი ტიპის ძეგლები, სამეცნიერო საზოგადოებისთვის ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 80-ანი წლებიდან გახლდათ ცნობილი. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ამ მხარეში, იმ პერიოდისათვის არსებული მთელი რიგი გასაიდუმლოებული სამხედრო ობიექტების არსებობის გამო, შეუძლებელი იყო იქ არქეოლოგიური სამუშაოების წარმოება. მოგვიანებით, ე.წ. "გარდაქმნის პერიოდში", როდესაც, ამ მხრივ, ცოტა შერბილდა აკრძალვები, 1986 წლიდან, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიურ ცენტრთან არსებული კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციაში (ხელმძღვანელი - აკად. კ. ფიცხელაური) ჩამოყალიბდა ცალკე საველე რაზმი ბესარიონ მაისურაძის ხელმძღვანელობით. ამ რაზმმა შეძლო გარკვეული დაზვერვითი სამუშაოების ჩატარება აღნიშნულ მხარეში. ამის შესახებ, ბოლო, 1991 წ-ს ჩატარებული დაზვერვითი გათხრითი სამუშაოების მოკლე ანგარიში გამოქვეყნებულია არქეოლოგიური ცენტრის ჟურნალ "ძიებანი"-ს მე-4 ნომერში (ბ. მაისურაძე, გ. მინდიაშვილი, აეროარქეოლოგია შირაქში, ძიებანი N4, თბ. 1999, გვ. 29-36).

მას შემდგომ, მხოლოდ 2007-09 წლებში, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ამ ადგილზე წარმოებული არქეოლოგიური სამუშაობის მიმდინარე პროცესში (რაც ძირითადად გულისხმობდა ძეგლის აღმოსავლეთით, დაბლობზე არსებული სამაროვნის შესწავლას) ნაზარლების ციტადელის პირველსა და მეორე ტერასაზე სავარაუდო კარიბჭეების გამოვლენის მიზნით, პროფ. ვაჟა ვარაზაშვილმა გაავლო ორი სადაზვერვო თხრილი. თუმცა, შემდგომში შეაჩერა აქ სამუშაოები.

2007 წლის თებერვალში, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა და კულტურის კვლევების ფაკულტეტზე, შემუშავდა და ფართო საზოგადოებას წარედგინა სასწავლო-სამეცნიერო კვლევითი პროექტი - "კავკასიაში სახელმწიფოებრიობის სათავეებთან".

აღნიშნული პროექტის ფარგლებში, ილიას უნივერსიტეტის მაშინდელი რექტორისა (პროფ. გიგი თევზაძე) და აკადემიური საბჭოს გადაწყვეტილებით შედგა ორი კვლევითი ჯგუფი, რომლებმაც დაიწყეს ქვემო ქართლსა და შირაქის ველზე მდებარე უძველესი ნამოსახლარების არქეოლოგიური შესწავლა. ჩატარებული სამუშაოების ანგარიშები გამოქვეყნებულია სხვა და სხვა სამეცნიერო ჟურნალებში.

შემდგომში, მთელი რიგი ობიექტური თუ სუბიექტური პირობებიდან გამომდინარე, უნივერსიტეტი იძულებული გახდა შეეჩერებინა სამუშაოები აღნიშნული მიმართულებით; თუმცა, თავად ფაკულტეტის აკადემიური პერსონალი (ემერიტუსი აკად. კ. ფიცხელაური, †პროფ. ვ. ვარაზაშვილი, პროფ. მ. ელაშვილი, პროფ. პ. ბუხრაშვილი და სხვ.) საკუთარი ძალისხმევით მაინც ახერხებდნენ აღნიშნული საკითხების გარშემო მუშაობას.

2015/16 წ-ის მიჯნაზე, პროფ. პაატა ბუხრაშვილის გერმანიიის არქეოლოგიის ინსტიტუტში მივლინებისას, ჰალლეს მარტინ-ლუთერის უნივერსიტეტის აღმოსავლეთის არქეოლოგიისა და ხელოვნების ინსტიტუტის დირექტორთან, პროფ. ფელიქს ბლოხერთან შეთანხმების საფუძველზე, გადაწყდა ერთობლივი ძალებით ზემოაღნიშნული საუნივერსიტეტო პროექტის განახლება.

2016 წლის ნოემბრის თვეში, პროფ. ფ. ბლოხერის საქართველოში სტუმრობის პერიოდში, ქვემო ქართლისა და კახეთის არქეოლოგიური ძეგლების მონახულებისა და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ინფრასტუქტურის გაცნობის შემდეგ, დაიწერა კვლევითი განაცხადი გერმანიის აღმოსავლეთმცოდნეობის საზოგადოების წინაშე (DOG), ნაზარლების გვიანი ბრინჯაო-ადრე რკინის ნამოსახლარზე პირველი ფართო ხასიათის დაზვერვითი სამუშაოების ჩასატარებლად თანხების გამოყოფის თაობაზე.

2017 წლის კამპანია

2017 წლის 11 სექტემბრიდან 6 ოქტომბრის ჩათვლით, განხორციელდა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და მარტინ ლუთერის უნივერსიტეტის (ჰალლე-ვიტენბერგი) ერთობლივი არქეოლოგიური ექსპედიცია ნაზარლებზე გვიანი ბრინჯაო-ადრე რკინის ხანის არქეოლოგიური ძეგლის შესასწავლად.

ექსპედიციის შემადგენლობა:

ილიას უნივერსიტეტის მხრიდან:

ჰალლეს უნივერსიტეტის მხრიდან:

დამხმარე საველე მუშაკები:

ეს მცირეხნიანი არქეოლოგიური კამპანია, რომელსაც საფუძვლად დაედო საუნივერსიტეტთაშორისო თანამშრომლობა, წარმატებულად უნდა ჩაითვალოს.
მომავალში, "ნაზარლების" ძეგლზე წარმოებული არქეოლოგიური სამუშაოები საყურადღებო დასკვნების გამოტანის საშუალებას მოგვცემს, რის საფუძველზეც შესაძლებელი გახდება შირაქში მდებარე დასახლებების სოციალურ-კულტურული ხასიათისა და სამშენებლო-არქიტექტურული სპეციფიკის განსაზღვრა წინა აზიისა და მახლობელი აღმოსავლეთის გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის ხანის დასახლებებთან და სახელმწიფოებრივ გაერთიანებებთან მიმართებით.
ურთიერთშეთახმების მიხედვით სამუშაოები გაგრძელდება მომდევნო 2018 წელსაც.

2018 წლის კამპანია

2018 წელს ექსპედიცია მუშაობას 27 აგვისტოს შეუდგა.

ექსპედიციის შემადგენლობა:

ილიას უნივერსიტეტის მხრიდან:

ჰალლეს უნივერსიტეტის მხრიდან:

მუშაობის დაწყების პირველსავე დღეს 5 მეტრით გაფართოვდა წინა წელს გაჭრილი ე. წ. "კარიბჭის" ჭრილის დასავლეთი მხარე, ანუ მოიხაზა 5x9 მ არეალი, რომელიც შემდგომ დღეებში გაიწმინდა.
27 აგვისტოსვე, ნაქალაქარის ზედა ტერასაზე მოიხაზა 10x10 მ კვადრატი. ჭრილის სამუშაო სახელწოდებაა Plateaschnitt 1.
მომდევნო დღეების განმავლობაში თანდათანობით ვაღრმავებდით ამ ჭრილს. ჭრილისთვის დამახასიათებელია მრავალრიცხოვანი კერამიკის ფრაგმენტები. თიხის კეცისა და ორნამენტის მიხედვით ანალოგიურია წინა წელს დაფიქსირებული კერამიკასთან. ამ ჭრილის სამხრეთ კიდესთან დაფიქსირდა საბეჭდავი 5 ოთხსხივა ვარსკვლავით. ამ ჭრილზე გამოიკვეთა ორი სამშენებლო ფენა - ზედაპირდან 5-6 ს-იდან 25 ს-მდე და ზედაპირიდან 25-50 ს-მდე.

ზედა ტერასის ცენტრალურ ნაწილში გადაწყდა ახალი ჭრილის გაჭრა - სამუშაო სახელწოდება Plateauschnitt 2. თავდაპირველად აიზომა 10x5 მ არეალი, თუმცა მეორე დღეს, გამომდინარე ვითარებიდან (მის სამხრეთ დასავლეთ კუთხეში გამოვლინდა ბრინჯაოს ნივთების გროვა) ჭრილი სამხრეთით 2 მ-ით გაფართოება. ამ ჭრილის გაწმენდის დაწყებისთანავე გამოჩნდა მცირე ზომის თიხის ჭურჭელი - სასმისი.

11.09.2018 - ნამოსახლარის ტერიტორიაზე მიმდინარე არქეოლოგიური საველე სამუშაოების პროცესში, თამამად შეიძლება ითქვას, უნიკალური, ბრინჯაოს სამეურნეო და საკულტო ნივთებისგან შემდგარი განძი გამოვლინდა, რომელიც ნაქალაქარის ციტადელის ცენტრალურ ნაწილში მდებარე საკულტო ნაგებობის ინტერიერში, დასავლეთ კედელთან აღმოჩნდა.

აღმოჩნდა:

14.09.2018 - Plateauschnitt 2-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (მთლიანობაში კი ნაგებობის ცენტრში) მნიშვნელოვანი ბრინჯაოს არტეფაქტები აღმოჩნდა: ბრინჯაოს მცირე ზომის ირმის სკულპტურა და ბრიჯაოსვე მომრგვალებულთავიანი საკინძი, ხოლო ჭრილის სამხრეთ კიდესთან, ბრინჯაოს ცენტრალურამიერკავკასიური ტიპის ისრისპირი. ამ დღესვე, კარგად გამოიკვეთა წრიული ნაგებობის კედლის კონტური.
მომდევნო დღეების განმავლობაში, ნაგებობის სამშენებლო ტრადიციის დასაფიქსირებლად, საფუძვლიანად გასუფთავდა გამოვლენილი კედელი. პარალელურად, ზედაპირიდან 70 სმ-დე დაღრმავდა ნაგებობის ინტერიერი. გაიწმინდა და დაფიქსირდა ბრინჯაოს განძის სიახლოვეს კონცენტრირებული კერამიკა.

2019 წლის კამპანია

2019 წლის 22 აგვისტოდან 18 სექტემბრამდე, ექსპედიციამ, შირაქის ზეგანზე, "ნაზარლების" მთაზე კვლავ განაახლა წინა, 2018 წელს გამოვლენილი და დაკონსერვებული გვიანი ბრინჯაო - ადრე რკინის ხანის სამლოცველოს არქეოლოგიური შესწავლა.

ექსპედიციის შემადგენლობა:

ილიას უნივერსიტეტის მხრიდან:

ჰალლეს უნივერსიტეტის მხრიდან:

პირველყოვლისა, მოიხსნა საკონსერვაციო ყრილი ზედაფენა და ნაგეგობის ჩრდილო-დასავლეთ კედლის უკეთ გამოსავლენად, წინა წლის ჭრილი ზომით 10-7 მ-ზე, გაფართოვდა 12-10 მ-დე.
გამომდინარე ნაგებონის წრიული ფორმიდან, 1 მ-ის განის უღლების გამოტოვებით, ძველი ჭრილის ჩრდილო-აღმოსავლეთ, სამხრეთ-დასავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს, გაიჭრა დამატებით კიდევ ანალოგიური ზომის (12-10 მ-ზე) სამი ჭრილი, რამაც საშუალება მოგვცა სრულად გამოგვევლინა სამლოცელოს ცენტრალური საკულტო მოედნის ორმაგი კედლებითა და ხურდა ქვის გამოყენებით ნაშენი გალავნის მთლიანი კონტური.

როგორც მოსალოდნელი იყო, გამომდინარე ძეგლის საკულტო ხასიათიდან, მრავალფეროვანი იყო განათხარი მასალაც, რომელიც მიწის ზედაპირიდან 20 – 40 სმ-ის სიღრმეზე ამოდიოდა.
განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს სამხრეთ-დასავლეთ ჭრილში, ინტერიერში, გალავნის დასავლეთ კედელთან, წინა წელს გამოვლენილი განძის გასწვრივ, გადმოქცეული კედლის ნაყარს ქვემოთ აღმოჩენილი ორი თიხის ჭურჭელი, რომელთაგან ერთი, შენაწირი ბრინჯაოს ნივთებით (საკიდები, ძეწკვები, ტანისამოსის სხვადასხვა ფორმის სამშვენისები, აბჯრის ქერცლები, სამაჯურები და სხვა), ხოლო მეორე, ძირითადად სარდიონის მძივებით იყო სავსე.

ამავე ჭრილის ცენტრალურ ნაწილში აღმოჩნდა აგრეთვე პირში გადამტვრეული, შედგენილტარიანი კახური ტიპის მახვილი, ფართეპირიანი აფთისებრი სამართებელი (რომელიც სავარუდოდ ზვარაკის დასაკლავად და გასატყავებლად იხმარებოდა), აღმ.კავკასიური ორპირა მინიატურული ცული, საბეჭდავები...

მრავლად გვხვდებოდა ზოგადად ამ პერიოდის ნამოსახლარებისათვის დამახასიათებელი ორნამენტირებული თუ უსახო კერამიკის ფრაგმენტები; აღმოჩნდა 3 მცირე ზომის ჭინჭილა.
მრავლად იყო ოფსიდიანის და კაჟის ფრაგმენტებიც.
ინტერიერში, ისევე როგორც წინა წელს, საკმაო რაოდენობით დაფიქსირდა ხელსაფავავებიც.

აღნიშნული მასალა, საგულდაგულოდ აღიწერა, ჩაიხაზა და ფოტოგრაფიულად დაფიქსირდა, რის შემდგომაც იგი შესანახად გადაეცა დადოფლისწყაროს მუნიციპალური დაქვემდებარების მხარეთმცოდნეობით მუზეუმს.

საველე სამუშაოების დოკუმენტაციისათვის გამოიყენებოდა ყოველდღიური ფოტოფიქსაცია, ფოტოგრამმეტრია, ანაზომები კეთდებოდა Total Station-ის გამოყენებით; ილიუნის დოქტორანტის, დავით კირკიტაძის მიერ ჩატარებული მაღალი სიზუსტის GPRS RTK აზომვებისა და დრონით გადაღებული ორთოფოტოების გამოყენებით შესაძლებელი გახდა განათხარი ფართობების ორთოფოტოების ზუსტი გეორეფერენსირება და GIS სისტემაში განთავსება. ორთოფოტოების ბაზაზე მომზადდა გეორეფერენსირებული გრაფიკული ჩანახატი.

ბოლო სამუშაო დღეს, მომავალ კალენდარულ წელს გათხრების გაგრძელების მიზნით, გამოვლენილი სამლოცველოს მთელი ტერიტორის კვლავ გადაეფარა მკვრივი ქსოვილი და დაიფარა მიწის თხელი ფენით.

ნაზარლების გათხრების ფოტო-ვიდეო გალერეა